क्रांतीगुरू लहुजी वस्ताद साळवे…

महात्मा जोतिबा फुले यांना संपूर्ण देश क्रांतीसुर्य म्हणून ओळखतो. समाजातल्या अनिष्ठ रुढी परंपरांचा  साखळदंड जोतिबांनी स्वतः घाव घालून तोडले पण यासाठी त्यांचे दंड मजबूत करणारे त्यांचे वस्ताद आपल्यातल्या किती जणांना माहिती आहेत. इथं सांगणार आहोत, क्रांतीसुर्या ज्यांच्या तालमीत घडला अशा वस्तादाची काहणी…क्रांती गुरू लहूजी वस्तादांची.

लहूजी वस्तादांनी शाररिक आणि मानसिक रित्त्या महात्मा फुलेंना ताकद दिली. पुण्यातल्या सनातनींना अंगावर घेण्याची शक्ती दिली. ज्या तालमीत जोतिबांनी अंग मेहनत करुन शरिर कमावलं पुढं तिच तालीम महार, मांग, चांभार, रामोशांच्या पोरांना ज्ञान कमावण्याच्या कामाला आली. जोतिबांनी लहूजी वस्तादांच्या तालमीतूनचं ज्ञानदानाला आणि पर्यायानं समाज परिवर्तनाला सुरुवात केली होती.

 

इंग्रजांविरुद्ध आघाडी उघडणारे लहूजी वस्ताद

पुण्यासह महराष्ट्रातल्या शेकडो तरुणांना इंग्रजांशी झुंजायचं होतं. पारतंत्र्यातून मुक्त व्हायचं होतं. या युवकांना प्रोत्साहित केलं. अनेक शस्त्रांचं प्रशिक्षण दिलं. इंग्रजांच्या विरुद्ध लढण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहित केलं. आद्यक्रांतीवीर उमाजीराजे नाईकांच्या प्रतिसरकार स्थापनेत मोलाची मदत केली. वेळोवेळी शस्त्रप्रशिक्षित युवकांची कुमक पुरवली.

 

“लहूजी वस्तात खंडोबावर कमालीची श्रद्धा ठेवून होते. त्यांची भाळी नेहमी भंडाऱ्याचं तेज असायचं. महाराष्ट्रातल्या मातंग समाजाचे श्रद्धास्थान म्हणजे लहूजी वस्ताद साळवे. जेजूरीचा खंडोबा साळवे घराण्याचं कुलदैवत.”

 

लहूजी वस्तादांचे आजोबा थोरले लहूजी साळवे हे शिवस्वराज्यात पुरंदर किल्ल्याचे किल्लेदार होते. थोरल्या लहूजींचा अफाट पराक्रम आणि स्वराज्यासाठी प्राणपणाला लावण्याची तयारी पाहून त्यांना ‘राऊत’ हा खिताब दिला होता. काळसरला शिवशाही जावून पेशवाई आली. पण साळवे घराण्याचा वट काही कमी झाला नाही. थोरल्या बाजीरावानं लहूजींचा मुलगा राघोजीला ‘शिकारखान्याचं’ प्रमुख केलं होतं. पुरंदरच्या ‘पेठ’ या गावी राहण्यासाठी जागा दिली. या गावी ‘जनाईचा मळा’ या ठिकाणी १४ नोव्हेंबर १७९४ला राघोजी आणि पत्नी विठाबाईंच्या पोटी लहूजी वस्तादांचा जन्म झाला.

लहूजी आठ वर्षाचे असल्यापासून  पिता राघोजींनी शस्त्रास्त्रांचं शिक्षण द्यायला सुरुवात केली. लहूजी भरपूर अंग मेहनत करु लागले.  वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांच शरिर लालमातीत तावून सुलाखून पहाडी पैलवानासारखे दिसू लागले.

 

पिता पुत्राचा पराक्रम

साळवे घराण्याचा शिवकाळापासून स्वराज्याशी संबंध होता. त्यांचे अजोबा पुरंदरचे किल्ल्याचे किल्लेदार होते. त्यामुळं साहजिकचं त्यांना इंग्रजांचा तिटकारा होता. मराठी राज्याबद्दल प्रेम होतं. म्हणून ५ नोव्हेंबर १८१७च्या खडकीच्या युद्धात त्यांनी पेशवाईकडून सहभाग घेतला. रणतांडवाला सुरुवात झाली. राघोजी आणि लहूजी तयारीनिशी मैदानात उतरले. पेशवाईचे मोठे सरदार बापू गोखले पेशव्यांच्या सैन्याचे नेतृत्त्व करत होते. पण त्यांच्या घोड्याला गोळी लागल्याच निमित्त झालं. ते मैदान सोडून पळाले. पण मांग, रामोशी, व्हलार, जातींच्या लोकांना घेवून निकाराचा संघर्ष केला. १२ दिवस सलग दोघे लढले पण डोक्याला गोळी लागल्यामुळं लहूजी साळवेंचे वडील राघोजी साळवे यांचा मृत्यू झाला.राघोजी या युद्धात इंग्रजांच्या हातून लहुजींच्या समोरच शहीद झाले. पेशव्यांचा पराभव झाला. पुढे इ.स. १८१८मध्ये मराठा साम्राज्याचा भगवा ध्वज शनिवारवाड्यावरून हटवून तेथे इंग्रजांचा युनियन जॅक फडकला.

या पराभवाने लहुजींच्या हृदयात स्वातंत्र्यप्राप्तीची ज्वाला भडकली. स्वातंत्र्यप्रेम, देशभक्ती, देशप्रेमाने लहुजींना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूच्या दुःखातून सावरले. आपल्या वडिलांना आपल्या डोळ्या समोरच शहीद झालेले पाहून लहूजींच्या तळपायाची आग मस्तकात गेली व भारतमातेला इंग्रजांपासून वाचविण्यासाठी राघोजी साळवे शहीद झालेल्या ठिकाणीच लहुजींनी १७ नोव्हेंबर १८१७ ला आपल्या वडिलांना श्रद्धांजली अर्पण करीत ‘मरेन तर देशासाठी आणि जगेन तर देशासाठी’ अशी क्रांतिकारी प्रतिज्ञा करून आपल्या वडिलांची समाधी उभारली. ही समाधी अजूनही पुणे-शिवाजीनगरजवळच्या ‘वाकडेवाडी’ येथे आहे.

 

पुण्याच्या गंज पेठेत उभारला तालिम खाना

दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्ध कलेमध्ये लहुजी निपुण होते. लहुजींचे पिळदार शरीर व त्यांची भरलेली छाती पाहून शत्रूला सुद्धा घाम फुटत असे. जीवघेण्या शस्त्रां बरोबर ते अगदी एखाद्या खेळण्याप्रमाणे खेळत असतं. आपल्या वडिलांचा मृत्यू व इंग्रजांनी केलेला पराभव लहुजींना असह्य झाला. पराक्रमी घराण्यातील लहुजींनी इंग्रजांवर मात करण्यासाठी म्हणजे पर्यायाने देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे ठरविले. त्यासाठी त्यांनी आपल्या अंगी असलेले युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे देशातील पहिले तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र नाना रास्ते सरदार यांच्या हस्ते सुरू केले.

 

या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने बाळ गंगाधर टिळक, वासुदेव बळवंत फडके, जोतिबा फुले, गोपाळ गणेश आगरकर, चापेकर बंधू, क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, उमाजी नाईक, फुले यांचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.

 

लहूजींच्या शिष्यांची एक बलाढ्य तुकडी ताता टोपेंच्या नेतृत्त्वाखाली लढली. वस्तादांच्या तालमितल्या शेकडो क्रांतीकाऱ्यांनी इंग्रजांशी झुंज देत प्राणाची आहूती दिली. त्यांचा न कुणी इतिहास लिहला ना कुणी मोजदात ठेवली. आयुष्यभर  ब्रम्हचार्याचे पालन करणाऱ्या आणि सदैव खंडोबाच्या नामस्मरणात दंग राहणाऱ्या तेज पुंजाने वयाच्या ८७व्या वर्षी अखेरचा श्वास घेतला.